NAVO neemt omstreden AI-systeem van Amerikaans bedrijf Palantir in gebruik
1 juli 2026 19:07
Het defensieplatform Maven Smart System is klaar voor gebruik door de NAVO. Daarmee zet het bondgenootschap een grote stap in zijn digitale transformatie, zo zegt de NAVO op haar site. Maar Palantir, de leverancier van Maven Smart System (MSS), is omstreden.
Software van Palantir wordt door Israël ingezet in de oorlog in Gaza. In de VS gebruikt ICE diensten van Palantir bij het opsporen van immigranten. Daarbij worden volgens Amnesty International mensenrechten geschonden.
De oprichter van Palantir, de omstreden techmiljardair Peter Thiel, vindt hard geweld noodzakelijk voor het handhaven van orde.
Palantir zelf zegt binnen de grenzen van het oorlogsrecht te opereren.
Razendsnel
Europese landen gebruiken, ondanks bezwaren tegen het bedrijf, al langer andere software van Palantir. De banden verbreken is lastig: Palantirs Maven Smart System is momenteel het toonaangevende systeem als het gaat om de inzet van AI op het slagveld.
MSS kan razendsnel doelwitten selecteren. Informatie uit verschillende bronnen wordt verzameld en met behulp van AI met elkaar gecombineerd. Bij de aanvallen van de VS en Israël op Iran werd MSS door het Amerikaanse leger op grote schaal ingezet.
Met MSS verwacht de NAVO dat het als bondgenootschap sneller en efficiënter kan opereren en dat militaire onderdelen van lidstaten beter met elkaar kunnen samenwerken.
Kleine schaal
Volgens staatssecretaris Boswijk (CDA) van Defensie gebruikt Nederland sinds 2010 op kleine schaal software van Palantir. Maven Smart System van Palantir wordt momenteel door Defensie geëvalueerd.
Voor de verdere ontwikkeling van een modern leger wil Defensie data en AI een belangrijke rol laten spelen.
Nederland wil daarbij, samen met andere Europese landen, beheer van en controle over militaire data in eigen hand houden. Een toekomstig AI-platform voor Europese strijdmachten zou daarom uit Europa moeten komen.
Maar een alternatief voor Palantir als leverancier van de benodigde software is er nog niet.
Eerder maakte NOS op 3 al deze video over de werkzaamheden van het bedrijf:
NOS op 3 maakte eerder dit jaar deze uitlegvideo over Palantir:
Ondertussen verklaarde de NAVO onlangs MMS van Palantir als "technisch volledig operationeel", een jaar nadat het het systeem had aangeschaft.
Het militair bondgenootschap geeft MSS volledige toegang tot zijn geclassificeerde netwerk, dat verder alleen toegankelijk is voor medewerkers met speciale toestemming.
Transparantie
Zo lijken Nederland en andere Europese NAVO-leden in een spagaat te zitten. Enerzijds leeft de wens de nationale strijdmacht minder afhankelijk te laten zijn van Palantir. Frankrijk maakte onlangs bekend dat de inlichtingendienst stopt met Palantir. Anderzijds nemen Europese landen deel aan een militair bondgenootschap dat een systeem van Palantir volledige toegang geeft tot zijn informatienetwerk.
Staatssecretaris Boswijk noemt het in een brief aan de Kamer een "tweesporenbeleid".
"Maar hoe je die twee met elkaar kunt laten rijmen, dat vereist meer transparantie van de Nederlandse overheid", zegt Jessica Dorsey. Zij is universitair docent internationaal recht aan de Universiteit Utrecht en doet onderzoek naar doelwitten die zijn gekozen met hulp van AI.
Volledige controle
Palantir benadrukt dat het als leverancier van MSS geen toegang heeft tot data binnen het systeem. "Vergelijk het met een artikel dat je schrijft in Word", zegt Louis Mosley, Executive Vice President UK & Europe van Palantir. "Microsoft heeft er geen toegang toe en kan de tekst niet lezen. Precies zo is de relatie van Palantir met zijn klanten."
Ook mogelijke controle van de Amerikaanse overheid over in een cloud opgeslagen data binnen MSS wordt tegengesproken. Mosley: "Er is geen kill switch en geen achterdeur. NAVO controleert volledig de toegang tot het platform."
Bezwaren
Dorsey heeft grote bezwaren tegen de grootschalige inzet van AI op het slagveld. Die bezwaren gaan onder meer over de juistheid van informatie die het systeem gebruikt.
Ze noemt het bombardement op een lagere school in Iran, waarbij naar schatting zo'n 120 kinderen werden gedood, volgens onderzoek van persbureau Bloomberg het gevolg van het niet goed verwerken van informatie van een militair analist.
Geen doelwit
Die analist zou wel hebben doorgegeven dat het gebouw geen militair doelwit meer was, maar het systeem waarin hij die informatie verwerkte, was niet gekoppeld aan het Maven-systeem van het Amerikaanse leger.
Ook de snelheid waarmee MSS informatie aanlevert, stuit op weerstand. "In de eerste 96 uur van de operatie tegen Iran werden 5000 doelwitten geraakt. Dat is gemiddeld 70 seconden per doelwit om te beslissen of de aangeleverde informatie correct is en de legitimiteit van de doelwitten te verifiëren. In zo'n korte tijd lijkt dat bijna onmogelijk", zegt Dorsey.
Minister Sterk: bezuinigingen zorg ouderen en gehandicapten van de baan
1 juli 2026 18:22
Minister Sterk van Langdurige Zorg zegt dat bezuinigingen op langdurige zorg voor ouderen en gehandicapten van de baan zijn. Volgens haar is er de komende jaren voldoende geld voor ouderenzorg en gehandicaptenzorg, zo blijkt uit nieuwe berekeningen van het ministerie.
In een brief aan de Tweede Kamer gaat de minister in op zorgen uit de Tweede Kamer over kortingen op de Wet Langdurige Zorg, zoals die in het coalitieakkoord staan opgeschreven. Ook moest dit kabinet nog oude bezuinigingsplannen doorvoeren van het vorige kabinet-Rutte IV en het kabinet-Schoof.
Groeien
Minister Sterk zet een streep door deze oude bezuinigingen en stelt dat er nu tot 2031 1,6 miljard vrijkomt voor gehandicaptenzorg, 3,9 miljard euro voor de ouderenzorg en bijna een half miljard voor de langdurige ggz.
Ze voorspelt dat de gehandicaptenzorg met 1,9 procent en de ouderenzorg met 3,2 procent kan groeien in de periode tot 2031. En dat zou voldoende moeten zijn, is het idee.
Van de baan
Sterk zegt in een brief aan de Tweede Kamer dat ze voorlopig wil afzien van "tariefmaatregelen", dat zijn kortingen op een groeiend budget, bezuinigingen dus eigenlijk.
"Met de beschikbaar gestelde financiële middelen kunnen we met elkaar aan de slag om afspraken te maken over hoe we gaan groeien op een manier die voor patiënten en medewerkers het beste werkt", aldus de minister. "De bezuinigingen op specifieke onderdelen zijn van de baan. Mijn voorstel bevat precies nul financiële verrassingen."
In de Tweede Kamer was dus al veel verzet tegen de bezuinigingen in de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg, zowel in een instelling als thuis. In mei lukte het de Tweede Kamer al een geplande besparing van 171 miljoen euro te blokkeren voor 2027, omdat zo'n kwetsbare sector volgens de meerderheid niet met minder geld geconfronteerd moet worden.
Voldoende
Sterk heeft nu gekeken hoeveel geld er de komende jaren eigenlijk precies naar de ouderenzorg, de gehandicaptenzorg en ook de langdurige ggz gaat en hoeveel geld er tot 2031 nodig is.
"Als je alles bij elkaar optelt en aftrekt komt er voldoende extra geld bij om de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg door te laten groeien in de komende jaren zoals ze in de afgelopen jaren zijn gegroeid", stelt de minister.
In het coalitieakkoord staat nog wel een korting van 990 miljoen in 2031, maar die is in deze berekening meegenomen. "Meer extra geld is er niet. Maar wat we ervoor krijgen is super waardevol. De langdurige zorg groeit in de komende jaren gewoon door, zoals in de afgelopen jaren."
Later zal duidelijk worden of de Tweede Kamer en de sector het met de berekeningen van de minister eens zijn.
Ongeluk met paardentrailer op A9, weg weer vrijgegeven
1 juli 2026 18:06
Op de A9 bij Akersloot is vanmiddag een trailer met daarin een paard op zijn kant terechtgekomen. De automobilist is ongedeerd, laat de politie weten aan NH. Het paard is inmiddels uit de trailer gehaald, hoe het dier eraan toe is is niet bekendgemaakt.
Het ongeluk gebeurde rond 14.45 uur. Er kwamen hulpdiensten op af, waaronder een dierenarts.
Weg weer vrij
Vanwege het ongeluk en de nasleep ervan waren in zuidelijke richting lange tijd twee rijstroken afgesloten. Daardoor ontstond een file van meer dan een uur. Ook op de andere rijbaan was vertraging. Inmiddels is de weg weer vrijgegeven.
Waardoor het ongeluk is gebeurd, is nog onduidelijk.
Podcast De Dag: gokken op de jurk van Taylor Swift
1 juli 2026 17:50
Van de trouwlocatie van Taylor Swift tot de uitslag van verkiezingen en zelfs oorlogen. Op voorspellingsmarkten wordt op gebeurtenissen gewed die nog moeten plaatsvinden. Volgens de platforms zijn het plekken waar mensen de toekomst proberen te voorspellen, volgens anderen is het gewoon gokken. Intussen gaan er miljarden dollars in om.
In deze aflevering van De Dag vertelt schrijver en theatermaker Martin Rombouts over hoe aantrekkelijk de voorspellingsmarkten kunnen zijn. Hij zette veel geld in op de sites tijdens onderzoek voor zijn nieuwe boek. "Een van de dingen waar ik veel geld aan heb verdiend is of Taylor Swift zwanger zou zijn in 2025. Daar deed ik heel veel onderzoek voor, ik keek bijvoorbeeld naar haar Instagram-posts en mediaoptredens om te kijken of ik haar wijn zag drinken. Als dat zo was, wist ik: dan zal ze waarschijnlijk de komende drie maanden niet zwanger zijn."
Luisteren?
Deze aflevering van De Dag luister je via NPO Luister en alle andere podcastapps. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.
Economieverslaggever Nik Wouters legt uit hoe de de wereld achter de voorspellingsplatforms als Polymarket en Kalshi eruit ziet. Volgens hem is het risico op handel met voorkennis op de platforms groot, en is er amper controle. "Tegen extreme voorbeelden wordt wel opgetreden, maar je weet niet wat we niet zien. En er is zó veel waar je op kunt wedden, er gebeurt altijd wel iets."
Reageren? Mail naar dedag@nos.nl.
Presentatie en montage: Bart Tuinman
Redactie: Lisa Konings en Dagmar Mul
Eindredactie: Rosanne Sies
Sony stopt vanaf 2028 met productie van fysieke PlayStation-spellen
1 juli 2026 17:33
Sony stopt vanaf januari 2028 met de productie van PlayStation-games op fysieke schijven. Nieuwe spellen voor PlayStation-consoles zijn vanaf dat moment alleen nog digitaal verkrijgbaar via de PlayStation Store of als downloadcode bij winkels.
Volgens Sony past het besluit bij de veranderende voorkeuren van consumenten en de entertainmentindustrie. Het bedrijf zegt in een bericht dat de voorkeur voor digitale games onder consumenten inmiddels veel groter is dan die voor fysieke schijven.
Nadelen voor gamers
Voor gamers lijkt de aanstaande overstap ook nadelen te hebben. Fysieke games zijn soms goedkoper dan digitale versies en kunnen tweedehands worden gekocht, verkocht of uitgeleend. Dat is vanaf 2028 bij nieuwe PlayStation-games dus niet meer mogelijk.
Ook worden spelers met de koerswijziging afhankelijker van Sony's digitale winkel en servers. Als een digitale winkel op termijn verdwijnt, is het minder vanzelfsprekend dat gekochte spellen beschikbaar blijven.
PS3 en Vita
De aankondiging komt op dezelfde dag dat Sony bekendmaakte dat het juli volgend jaar stopt met de verkoop van games via de PlayStation Store op de in 2007 uitgekomen PlayStation 3 en de draagbare PlayStation Vita uit 2012.
Volgens Sony kunnen de oudere consoles de benodigde updates voor onder meer betalingen en winkelveiligheid niet langer op het vereiste niveau ondersteunen. Eerder gekochte games blijven na de sluitingsdatum nog wel te downloaden.
"We begrijpen dat dit nieuws teleurstellend kan zijn voor PS3- en PS Vita-spelers", schrijft Sony-topman Sid Shuman in een verklaring. "De PS3 en PS Vita vertegenwoordigen een belangrijk tijdperk in onze PlayStation-geschiedenis, dus dit was geen gemakkelijke beslissing."
Nog minder kansen voor huurders sinds Wet betaalbare huur
1 juli 2026 17:23
Of je nu een appartement of studio wilt huren, de kans is groot dat je moet concurreren met tientallen of zelfs honderden anderen of ineens wordt overboden. Twee jaar na de invoering van de Wet betaalbare huur is het voor huurders nóg lastiger geworden om ertussen te komen.
Uit cijfers en een rondgang van de NOS langs organisaties en verhuurmakelaars blijkt dat het sentiment over de kansen van woningzoekenden alleen maar negatiever is geworden.
Dat heeft te maken met het grote aantal verkochte huurwoningen door particulieren. Verhuren werd voor velen financieel onaantrekkelijk, dus besloten verhuurders te verkopen.
Dat 'uitponden' kwam in een stroomversnelling rond 1 juli 2024, toen de Wet betaalbare huur inging. Er gingen nieuwe regels gelden op de huurmarkt, zoals een puntensysteem voor maximale huur. Daarbovenop maakte de Wet vaste huurcontracten een einde aan tijdelijke huurcontracten.
Wat mag een middenhuurwoning kosten?
Een middenhuurwoning mag in 2026 tussen 932,93 en 1228,07 euro per maand kosten.
Alles daaronder telt als sociale huurwoning, alles daarboven als vrijesectorwoning.
Doelstelling niet gehaald
De ambities waren toen groot. "Hiermee kunnen meer mensen een betaalbare huurwoning krijgen met een huurprijs die past bij de kwaliteit van de woning", stond in het wetsvoorstel.
Maar twee jaar later lijkt dat doel ver weg. Het Kadaster zag dat sindsdien een op de zes particuliere verhuurders ermee stopte. Zij verkochten zo'n 55.000 huurwoningen, terwijl ze maar iets meer dan 4000 voormalige koopwoningen opkochten.
Juist die woningen die het ministerie betaalbaar wilde maken en dus volgens het nieuwe puntenstelsel in de sociale sector of de middenhuur terecht zouden komen, werden verkocht.
Het verschil tussen het aantal woningen dat particulieren de afgelopen jaren kochten en verkochten is groter dan wat bedrijfsmatige verhuurders bijbouwden en aankochten. Dat leidde ertoe dat er minder huurwoningen op de markt beschikbaar zijn.
Verschillende verhuurmakelaars zagen hun aanbod van middenhuurwoningen opdrogen. "Sinds die wet merken wij een enorme omslag", zegt Elisabeth Immink van Makelaardij Stek.
Giftige cocktail
Volgens Immink is het huuraanbod door een combinatie van de Wet betaalbare huur, de stijgende kosten van het onderhoud, de gemeentelijke belasting en de belasting in box-3 flink teruggevallen.
Dat is voor veel verhuurders een giftige cocktail die leidt tot verkopen, zegt Edward Touw van verhuurdersorganisatie VastgoedBelang.
Hoewel het erop lijkt dat er nu wat minder huurwoningen worden verkocht, denkt Touw dat de nadelige gevolgen voor huurders nog aanhouden. "Doordat veel tijdelijke contracten in juni aflopen, gaat de uitpondbeweging later dit jaar wel iets afnemen, maar ook daarna blijft het aantal beschikbare huurwoningen laag", zegt Touw.
Gevolgen vrije sector
"Het is de afgelopen jaren aanzienlijk moeilijker geworden om een geschikte huurwoning te vinden, zeker in het betaalbare segment", zegt Yvon van der Pas van Pas Verhuurt. Zodra een betaalbare woning online komt, ontvangt ze binnen enkele uren tientallen tot honderden reacties.
Vooral starters, alleenstaanden en jonge gezinnen ondervinden volgens haar grote problemen bij het vinden van een woning, terwijl de wet juist bedoeld was om die groep aan een huurwoning te helpen.
Tegelijkertijd ziet ze dat de druk op de vrije sector daarmee is toegenomen. "De huurprijzen van de nog wel beschikbare woningen, zijn fors gestegen. De wet heeft voor veel woningzoekenden dus niet geleid tot meer betaalbare huurwoningen, maar juist tot een kleiner aanbod", zegt Van der Pas.
Toch benadrukt de Woonbond de positieve kant van de wet, want hij geeft meer rust voor huurders die al een woning hebben. "Daar doet de wet wel wat 'ie belooft", zegt Mathijs ten Broeke van de Woonbond. "De huurprijs komt nu veel meer overeen met wat de woning echt waard is."
Als huurder sta je door het puntensysteem en het recht op een vast huurcontract sterker. Als je er tussenkomt, is het fijn wonen.
Corporaties en investeerders
Tegenover de particuliere verhuurder, staan de woningcorporaties en institutionele investeerders, zoals pensioenfondsen. Zij willen wel investeren in de middenhuur, ook in grote aantallen.
Woningcorporaties bouwden afgelopen jaar ruim 2000 huurwoningen meer dan het jaar ervoor. Ze willen bovendien de komende vier jaar bijna 20.000 middenhuurwoningen realiseren. Institutionele investeerders willen er 11.000 per jaar bouwen.
Alleen moet er dan wel een gunstig investeringsklimaat zijn. Aedes, de vereniging van woningcorporaties, waarschuwde zijn doelen niet te halen als de vennootschapsbelasting niet wordt verlaagd.
De Monitor Investeringsklimaat concludeerde dat de middenhuurmarkt dit jaar niet aantrekkelijk genoeg is voor beleggers. Het is dus maar de vraag in hoeverre die woningen er ook echt komen.
Aanpassingen in de wet
Om de verkoopgolf van de afgelopen twee jaar af te remmen, wil minister Boekholt-O'Sulivan de wet aanpassen. Door het puntensysteem te verruimen, mag straks bijvoorbeeld de WOZ-waarde van een woning zwaarder meetellen voor het bepalen van de huur. Om verhuurders meer flexibiliteit te geven, wil de minister bovendien meer tijdelijke huurcontracten mogelijk maken.
Uit een ledenonderzoek van VastgoedBelang blijkt dat particuliere verhuurders dat een kleine stap in de goede richting vinden. Gemeenten, Aedes en de Woonbond riepen de minister op om de wet eerst goed te evalueren, voordat ze aanpassingen doet.